Odpowiedzialność członka zarządu

Blog o odpowiedzialności członków zarządu - zwłaszcza w razie bezskuteczności egzekucji przeciwko spółce

Odpowiedzialność pracownicza członka zarządu

Powierzenie pełnienia funkcji członka zarządu następuje na mocy uchwały wspólników, którzy zgodnie z art. 201§4 kodeksu spółek handlowych mają uprawnienie do kształtowania zarządu, chyba, że umowa spółki stanowi inaczej. Oczywiście, oprócz stosunków ściśle korporacyjnych, między spółką a członkiem zarządu mogą istnieć inne stosunki, przede wszystkim te z zawartej z nim umowy cywilnoprawnej (tzw. kontrakt menedżerski) lub umowy o pracę.

 

W sytuacji, gdy członek zarządu jest również zatrudnionym w spółce pracownikiem mamy do czynienia z dwoistością pozycji i funkcji jednej osoby. Członek zarządu jako pracownik ponosi odpowiedzialność za należyte przestrzeganie przepisów prawa pracy oraz związanych z nimi obowiązków wobec pracodawcy, którym jest spółka, a z kolei od strony korporacyjnej ten sam członek zarządu działa w imieniu pracodawcy, reprezentując go w stosunkach wewnętrznych i zewnętrznych we wszystkich czynnościach sądowych i pozasądowych oraz prowadząc sprawy spółki. Dodatkowo, ponosi ryzyko prowadzonej przez spółkę działalności gospodarczej.

 

Przepisy kodeksu pracy w pewien sposób miarkują odpowiedzialność pracowników i ograniczają ją do rzeczywiście powstałej szkody, którą poniósł pracodawca, a sama wysokość odszkodowania ogranicza się do trzykrotności jego miesięcznego wynagrodzenia. Te przepisy mają charakter powszechnie obowiązujący i w równym stopniu dotyczą wszystkich pracowników, również zatrudnionych członków zarządu. Powstaje w tym wypadku pewien dysonans pomiędzy odpowiedzialnością pracowniczą a odpowiedzialnością korporacyjną jaką ponoszą członkowie zarządu z tytułu pełnionej funkcji, bowiem nie jest ona w żaden sposób limitowana.

 

W tym wypadku mamy do czynienia ze zbiegiem dwóch podstaw odpowiedzialności: pracowniczej na podstawie przepisów kodeksu pracy oraz odpowiedzialności cywilnej wynikającej z przepisów kodeksu spółek handlowych. Takie rozwiązanie dopuszcza ugruntowane stanowisko Sądu Najwyższego, który w wyroku z dnia 25 maja 2000 roku w sprawie o sygnaturze akt I PKN 655/99 wskazuje, że „poniesienie konsekwencji przewidzianych w Kodeksie handlowym przez pracowników zatrudnionych w spółce handlowej i pełniących jednocześnie funkcje w jej zarządzie za działania naruszające interesy spółki nie wyklucza ich odpowiedzialności za te same zachowania na podstawie przepisów Kodeksu pracy.” Ta linia orzecznicza została utwierdzona w uchwale z dnia 27 marca 2007 roku w sprawie o sygnaturze akt II PZP 2/07.

 

Tak ukształtowany pogląd prawny wskazuje, że gdy członek zarządu za szkodę wyrządzoną spółce może ponieść zarówno odpowiedzialność z tytułu naruszenia stosunku pracowniczego jak i stosunku korporacyjnego. Oczywiście, warunkiem zbiegu jest, aby działanie wywołujące szkodę stanowiło naruszenie obowiązków pracowniczych.

 

Mamy tu do czynienia jeszcze z jednym problemem. Otóż, jak zostało wskazane wyżej odpowiedzialność pracownicza jest w pewien sposób ograniczona, z kolei ta wynikająca ze stosunku korporacyjnego nie jest miarkowana i może sięgać całego majątku członka zarządu. Jak zatem finalnie określić wysokość odpowiedzialności członka zarządu? Obecnie przepisy kodeksu pracy oraz orzecznictwo Sądu Najwyższego (II PK 315/09) wskazują, że jeśli członek zarządu nie ponosi winy w działaniu, którym wyrządził szkodę to jego odpowiedzialność będzie ograniczona zgodnie z art. 119 kodeksu pracy.

Konsekwencje korporacyjne, które może ponieść członek zarządu

Oskarżenie członka zarządu o popełnienie przestępstwa gospodarczego może powodować, że utraci on możliwość zasiadania w organach spółki. Należy przy tym wskazać katalog przestępstw, za które grozi tego rodzaju sankcja.

 

Kodeks karny wskazuje na niżej wymienione czyny zabronione, których popełnienie skutkuje utratą prawa do zasiadania w organach spółki, a także powoduje utratę możliwości dalszego sprawowania danej funkcji w sytuacji, gdy została prawomocnie skazana w toku kadencji. Są to przestępstw przeciwko:

a) ochronie informacji (art. 265 – 269b kodeksu karnego),
b) wiarygodności dokumentów (art. 270 – 277 kodeksu karnego),
c) mieniu (art. 279 – 295 kodeksu karnego),
d) obrotowi gospodarczemu (art. 296 – 309 kodeksu karnego),
e) obrotowi pieniędzmi i papierami wartościowymi (art. 310 – 316 kodeksu karnego),
f) przestępstwa opisane w art. 587 (ogłoszenie nieprawdziwych danych), art. 590 (umożliwienie bezprawnego głosowania), art. 591 (bezprawne posługiwanie się dokumentem) kodeksu spółek handlowych.

 

W sytuacji, gdy, zgodnie z umową spółki, utrata mandatu przez członka zarządu spowoduje zmniejszenie składu zarządu poniżej minimalnego poziomu bądź skazany był członkiem zarządu jednoosobowego władze podmiotu muszą bez zbędnej zwłoki powołać na jego miejsce inną osobę. Ryzyko związane z nieustanowieniem następcy skazanego może kształtować nawet ustanowienie dla spółki kuratora osoby prawnej. Kurator ten ma uprawnienia do podjęcia działań w zakresie powołania zarządu, a w sytuacji, gdy będzie to niemożliwe będzie mógł wystąpić do sądu z wnioskiem o rozwiązanie spółki i jej likwidację.

 

Należy wskazać, że nie tylko popełnienie wyżej wymienionych rodzajów przestępstw może skutkować utratą zajmowanego stanowiska. Sąd, orzekając wobec sprawcy innego czynu zabronionego karę może orzec również środek karny obejmujący zakaz:
a) zajmowania określonego stanowiska,
b) wykonywania określonego zawodu,
c) prowadzenia określonej działalności gospodarczej.

 

W praktyce sądy stosują tego typu środki karne w sytuacji, gdy sprawca przy popełnieniu określonego przestępstwa nadużył swojego stanowiska lub wykonywanego zawodu bądź okazał, że dalsze zajmowanie przez skazanego stanowiska lub wykonywanie zawodu zagraża istotnym dobrom chronionym prawem. Sąd może orzec taki zakaz na okres od jednego roku do dziesięciu lat. Co więcej, w sytuacji, gdy osoba, wobec której orzeczono dany środek karny w przypadku złamania zakazu może zostać skazana na karę pozbawienia wolności do trzech lat.

 

Należy zwrócić uwagę na fakt, że do czasu prawomocnego zakończenia postępowania, którego skutkiem jest utrata mandatu członka zarządu osoba pełniąca to stanowisko może je dalej sprawować. Ewentualne odwołanie bez przesłanek natury prawnej może nastąpić jedynie z woli wspólników.

Naliczanie odsetek w roszczeniu z art. 299 KSH

W poprzednich wpisach omawialiśmy zagadnienia związane z wnoszeniem powództwa przeciwko członkom zarządu spółki na podstawie art. 299 KSH.

 

Przypomnijmy, że zgodnie z treścią wyżej wymienionego artykułu jeżeli egzekucja przeciwko spółce okaże się bezskuteczna, członkowie zarządu odpowiadają solidarnie za jej zobowiązania. Członek zarządu może się jednak uwolnić od odpowiedzialności, o której mowa w § 1, jeżeli wykaże, że we właściwym czasie zgłoszono wniosek o ogłoszenie upadłości lub wszczęto postępowanie układowe, albo że niezgłoszenie wniosku o ogłoszenie upadłości oraz niewszczęcie postępowania układowego nastąpiło nie z jego winy, albo że pomimo niezgłoszenia wniosku o ogłoszenie upadłości oraz niewszczęcia postępowania układowego wierzyciel nie poniósł szkody.

 

Co wchodzi w zakres wspomnianej odpowiedzialności? Czy do niewyegzekwowanej wierzytelności można również doliczyć odsetki za opóźnienie lub zwłokę w spłacie tej należności?

 

Zgodnie z orzecznictwem Sądu Najwyższego (por. uchwała Sądu Najwyższego z dnia 7 grudnia 2006 r., III CZP 118/06, OSNC 2007, nr 9, poz. 136) odpowiedzialność członków zarządu na podstawie art. 299 KSH oprócz dochodzonej wierzytelności obejmuje także należne od spółki odsetki za opóźnienie lub zwłokę w spłacie tej należności.

 

Ponadto, w wyroku Sądu Najwyższego z dnia 25 maja 2016 roku (V CSK 579/15) wskazuje się na sposób sformułowania żądania pozwu przeciwko członkowi zarządu w zakresie przysługującego wierzycielowi, zgodnie z tytułem wykonawczym wobec spółki, roszczenia odsetkowego. W przytoczonym orzeczeniu wskazano, że w ramach odszkodowania przewidzianego w art. 299 § 1 KSH niezaspokojony wierzyciel spółki może dochodzić należnych mu odsetek za okres do chwili zażądania od członków zarządu spółki z o.o. zapłaty jej długów. Biorąc pod uwagę treść wyroku wierzyciel dochodzący od członka zarządu roszczeń na podstawie art. 299 KSH powinien skapitalizować w pozwie odsetki należne mu od spółki, wskazać je jako składnik roszczenia głównego, a nadto ma prawo od takich odsetek naliczyć dalsze odsetki od momentu wymagalności jego roszczenia wobec członków zarządu.

 

Nakaz zapłaty w postępowaniu nakazowym w świetle art. 299 KSH

Zgodnie z treścią art. 485 §1 KPC  „Sąd wydaje nakaz zapłaty, jeżeli powód dochodzi roszczenia pieniężnego albo świadczenia innych rzeczy zamiennych, a okoliczności uzasadniające dochodzone żądanie są udowodnione dołączonym do pozwu:

1) dokumentem urzędowym;

2) zaakceptowanym przez dłużnika rachunkiem;

3) wezwaniem dłużnika do zapłaty i pisemnym oświadczeniem dłużnika o uznaniu długu;

4) zaakceptowanym przez dłużnika żądaniem zapłaty, zwróconym przez bank i niezapłaconym z powodu braku środków na rachunku bankowym”.

 

Wystąpienie wyżej wymienionych przesłanek umożliwia organowi orzekającemu wydanie w postępowaniu nakazowym nakazu zapłaty. Dodatkowo należy zwrócić uwagę na fakt, że sąd rozpoznaje sprawę w postępowaniu nakazowym na pisemny wniosek powoda zgłoszony w pozwie. Zatem, aby stworzyć sobie możliwość wydania nakazu zapłaty należy taki wniosek zawrzeć w piśmie inicjującym postępowanie.

 

Z praktycznego punktu widzenia, w sprawach z zakresu odpowiedzialności członków zarządu podstawą wydania nakazu zapłaty najczęściej mogą okazać się dokumenty urzędowe (m.in. tytuł wykonawczy, odpis z KRS, postanowienie o umorzeniu postępowania egzekucyjnego).

 

Biorąc pod uwagę powyższe należy stanąć na stanowisku, że w postępowaniach z art. 299 KSH sąd wyda nakaz zapłaty, jeżeli powód w treści pozwu wskaże wniosek o rozpatrzenie sprawy w postępowaniu nakazowym oraz wystąpi jedna z wyżej wymienionych przesłanek.

Właściwość sądu w sprawach przeciwko członkom zarządu z art. 299 KSH

Wniesienie pozwu przeciwko członkom zarządu wymaga określenia właściwości rzeczowej oraz miejscowej sądu, który będzie miał możność rozpatrzenia przedmiotowej sprawy. W przypadku, gdy pozew zostanie wniesiony do sądu, który ze względu na swoją lokalizację lub materię, którą się zajmuje będzie niewłaściwy, czas trwania postępowania wydłuży się z uwagi na konieczność przekazania sprawy do sądu właściwego.

 

Właściwość rzeczowa

W przypadku określenia właściwości rzeczowej na pomoc przychodzą nam odpowiednie przepisy kodeksu postępowania cywilnego, które określają, że jeżeli wartość przedmiotu sporu przekracza kwotę 75.000,00 złotych to sprawę należy skierować do sądu okręgowego. Gdy roszczenie opiewa na kwotę niższą to w tej sytuacji sprawa winna trafić do sądu rejonowego.

 

Właściwość miejscowa

Zgodnie z poglądem orzecznictwa (Postanowienie Sądu Apelacyjnego w Krakowie z dnia 18 kwietnia 2013 roku, sygn. akt I ACz 627/13) do określenia właściwości miejscowej należy zastosować przepisy art. 27 §1 KPC oraz art. 35 KPC, które kolejno określają, że właściwym będzie sąd miejsca zamieszkania strony pozwanej albo sąd, w którego okręgu nastąpiło zdarzenie wywołujące szkodę.

 

Odpowiedni wydział sądu

Oprócz określenia właściwości miejscowej sądu w piśmie procesowym należy określić odpowiedni wydział, do którego sprawa ma trafić. W przypadku spraw z art. 299 k.s.h. jeżeli powód prowadzi działalność gospodarczą, właściwym będzie Wydział Gospodarczy określonego Sądu, gdyż roszczenie dotyczące odpowiedzialności członków zarządu ma związek z prowadzoną działalnością gospodarczą. Warto zwrócić uwagę, że nie w każdym sądzie znajduje się wydział gospodarczy i w wypadku jego braku, sprawa zostanie skierowana do innego sądu, który będzie miejscowo właściwy.

 

Jak i za co odpowiadają wspólnicy sp. z o.o.?

Chociaż za zobowiązania spółki z o. o. odpowiada sama spółka jako osoba prawna nie wyklucza to odpowiedzialności wspólników tej spółki. Wspólnik sp. z o. o. odpowiada za cudze zobowiązania z tytułu nienależnych wypłat oraz w okresie tzw. spółki z o. o. w organizacji wobec osób trzecich oraz wobec spółki za czynności w tym okresie podejmowane. Zróżnicowanie odpowiedzialności wspólnika jest uzależnione od typu reprezentacji.

Jeżeli wspólnik działa osobiście w imieniu sp. z o. o. ponosi w zasadzie odpowiedzialność nieograniczoną za zaciągnięte zobowiązania solidarnie ze spółką i innymi podmiotami działającymi w imieniu tej spółki. Jeżeli jednak wspólnik nie podejmował żadnych działań, jego odpowiedzialność jest ograniczona do wysokości nieniesionych wkładów.

Jeżeli wspólnik wniesie do spółki wadliwy aport (wkład niepieniężny do mienia spółki) jest on zobowiązany do wyrównania spółce różnicy między wartością umowną a zbywczą aportu. Natomiast jeżeli wspólnik aport ten wnosi ze znacznie zawyżoną wartością również jest on zobowiązany do wyrównania wartości powyżej określonej różnicy, jednak solidarnie z członkami zarządu zgłaszającymi spółkę do KRS.